Gümüşhane Hamamları Üzerine Derlediğimiz Rehber Yazısı
Gümüşhane hamamları dendiğinde akla ilk gelen şey büyük bir hamam kenti değil, dağ aralarında saklı kalmış küçük bir Osmanlı mirası. Doğu Karadeniz’in iç kesimlerinde, Harşit Çayı’nın iki yakasına yayılan bu kent, gümüş ve altın madenlerinin zenginliğinden ve tarihi İpek Yolu üzerindeki konumundan dolayı tarih boyunca önemini kaybetmemiş bir yerleşim yeri. Evliya Çelebi kenti “Gümüşşehri” olarak anmaktadır. Yerleşimde bulunan tarihi cami, kilise, han, hamam, köprü, dükkan gibi birçok kültürel değer geçmişten günümüze kadar gelmiştir. Ancak hamam konusunda Gümüşhane’nin durumu Türkiye’nin batısındaki büyük şehirlerden oldukça farklı. Tarihi Gümüşhane hamamları günümüzde ne yazık ki yıkıntı ve kalıntı olarak karşımıza çıkmaktadır. Kayıtlar üzerinden yapılan genel incelemede karşımıza dört adet hamam çıkmakta olduğu görülmekte; bu hamamlar şu an tarihi kalıntılar şeklinde. Yine de son dönemde yapılan restorasyon çalışmaları kentin hamam mirasını yeniden gündeme taşıdı. Trabzon gibi komşu illerdeki hamam kültürünü de merak edenler için bölgesel bir karşılaştırma yapmak ayrıca ilgi çekici olabilir.
Tarihi Hamam (Paşa Hamamı / Zeki Kadirbeyoğlu Hamamı)
Gümüşhane’nin hamam tarihinde en çok konuşulan yapı, merkez Süleymaniye Mahallesi’nde yer alan ve farklı kaynaklarda Paşa Hamamı ya da Zeki Kadirbeyoğlu Hamamı olarak geçen bu yapıdır. 50 cm’lik tuğla duvarlarla örülmüş olan Paşa Hamamı, merkez Süleymaniye Mahallesi’nde bulunmakta olup, hamamın tam olarak yapıldığı tarih bilinmemekle birlikte incelemeler sonucunda Osmanlı dönemindeki hamamların özelliğinde inşa edildiği görülmüştür. Dikdörtgen planlı tasarlanmış olan hamam, kuzey ve güney yönünde uzanmakta ve girişi kuzey tarafından verilmiştir; eğimli bir bölgede yapılmış olan hamamın batı kısmının bir bölümü toprağın altında kalmıştır. Otobüs Durağı yakınında, Süleymaniye, 29000 Gümüşhane Merkez adresine konumlanmış olan yapıya Paşa Hamamı ve Zeki Kadir Bey Konağı, restore edilerek 16 Şubat 2024 tarihinde açılışı yapılmıştır. Google Places’ta 4 üzerinden 4 puanla değerlendirilen hamamla ilgili ziyaretçi yorumlarında dikkat çeken notlar var. Bir kullanıcı, “Zeki Kadirbeyoğlu Konağı’nın bahçesinde otururken hamamın kubbesini görebiliyorsunuz” diye belirtirken, bir başka yorum hamamın girişinin konağa çıkan merdivenlerin solunda yer aldığını aktarıyor. Yorumlarda yapının Zeki Kadirbeyoğlu’nun şahsi hamamı olduğu ve gezilmeye değer bulunduğu paylaşılıyor. Tarihi yapının mimari dokusu, kubbe formu ve konak ile iç içe geçmiş konumu, Osmanlı dönemi sivil mimarisinin izlenimini veriyor görünüyor.
Süleymaniye Hamamı (Kızlar Hamamı)
Eski Gümüşhane olarak da bilinen Süleymaniye Mahallesi, kentin en köklü yerleşim alanlarından biri. Bölgede Süleymaniye Hamamı, Dere Hamamı, Kavaklık Hamamı ve Paşa Hamamı bulunmaktadır. Bunlar arasında Süleymaniye Hamamı, halk arasında Kızlar Hamamı olarak da anılıyor. Süleymaniye Mahallesi’nde müstakil bir bina olarak karşımıza çıkan yapının inşa tarihi bilinmemekle birlikte, 17. yüzyıl eseri olabileceği düşünülmektedir; farklı kaynaklarda farklı tarihlerle karşılaşılabilir. Konum bakımından şehrin tenha bir bölgesinde olmasından dolayı, kolay kullanılması amacıyla buraya inşa edildiği düşünülmekte; bu durumda kadınlar için ayrılmış olabileceği kanısı oluşmaktadır ve Kızlar Hamamı olarak söylenmesi de bu sebepten gelmektedir. Yapı 2026 itibarıyla aktif hamam olarak hizmet vermemekle birlikte, Osmanlı dönemi mimari planlamasını yansıtan kalıntıları tarih meraklıları için bir gözlem noktası niteliği taşıyor.
Kavaklık Hamamı
Süleymaniye Mahallesi’nin bir diğer hamam yapısı olan Kavaklık Hamamı, şu anda metruk bir halde olan yapının planı için kalıntılar incelenmiştir. Hamamın batı cephesi araziden dolayı toprağa dayanmakta; hamam genel olarak güney-kuzey yönünde inşa edilmiş olup güneyden kuzeye sırasıyla soğukluk, ılıklık, hela-tıraşlık, sıcaklık ve külhan mekanları sıralanmaktadır. Kavaklık Hamamı’nın genel olarak dikdörtgen planlı bir yapısı olduğu görülür. Geleneksel Türk hamamlarının temel bölümlerini — soğukluk, ılıklık, sıcaklık ve külhan — barındıran bu yapı, Gümüşhane’deki Osmanlı dönemi hamam mimarisinin plan düzeni hakkında fikir veriyor. Metruk durumda olması nedeniyle ziyaret edeceklerin dikkatli olması ve bölge hakkında yerel yönetimle iletişime geçmesi yerinde olabilir.
Çaput Hamamı
Gümüşhane’nin en ilginç isimlendirmesine sahip hamamı olan Çaput Hamamı da yine Süleymaniye Mahallesi’nde, Ulu Cami’nin tam karşısında yer almaktadır. Çaput Hamamı’nın da ne zaman yapıldığı tam olarak bilinmemekle birlikte, 17. yüzyılın ikinci yarısında yapıldığı sanılmaktadır. İnşasında moloz ve kesme taş kullanıldığı görülür; dikdörtgen yapıda bir mimarisi vardır ve soğukluk, medhal, ılıklık, hela ve traşlık, sıcaklık ve külhan bölümleri bulunmaktadır. Hamamın adının kaynağına dair anlatılan hikaye de bölge folkloruna ait ilgi çeken bir anekdot: Anlatılanlara göre bir kadın hamamın olduğu yerde bir kazan dolusu altın bulur ve buraya hamam yaptırmaya karar verir; kadının iki kızı vardır, öz kızına güzel kıyafetler ve değerli peştamal verirken evlatlığına eski kıyafetler verir, durumu gören ahali yapıya “Çaput” adını verir. Yapı günümüzde ayakta olmakla birlikte aktif hamam işlevi görmüyor.
Saray Hamamı (Müftüoğlu Hamamı)
Gümüşhane’nin dördüncü tarihi hamamı olan Saray Hamamı, kaynaklarda Müftüoğlu Hamamı olarak da geçiyor. Saray Hamamı hakkında kayıt ve bilgi sınırlı olmakla birlikte 17. yüzyılın ikinci yarısında yapıldığı tahmin edilmekte; yapısı bakımından Çaput Hamamı’na benzerliği göz önüne alınarak aynı mimarın elinden çıktığı düşünülmektedir. Süleymaniye Cami’nin güneybatısında, İbrahim Lütfü Paşa’nın evinin yanında yer alan yapı, Müftüzadeler tarafından yaptırıldığı sanılmakta olup kitabesi yoktur. İnşasında kesme taş ve tuğla kullanıldığı görülmektedir. Çaput Hamamı ile benzer mimari dile sahip olması, iki yapının aynı yapı geleneğinden beslendiğini düşündürüyor.
Şiran Belediye Hamamı
Tarihi yapıların dışında Gümüşhane sınırları içinde günümüzde faaliyet gösteren bir hamam yapısı olarak Şiran Belediye Hamamı karşımıza çıkıyor. Günümüzde faaliyet gösteren hamamlar ise yakın zamanda restore edilen Paşa Hamamı ve Şiran Belediye Hamamı’dır. 2007 yılında hizmete açılan bu hamam sauna, spor salonu ve yüzme havuzu barındırıyor. Belediye bünyesinde işletilen bu yapı, modern hamam anlayışıyla hizmet veren bir mekan olarak konumlanıyor. Şiran ilçe merkezinde yer alan hamam hakkında detaylı bilgi almak isteyenler Şiran Belediyesi ile iletişime geçebilir.
Gümüşhane’de Hamam Kültürünün Yeri
Gümüşhane’nin hamam geleneğini anlamak için kentin tarihsel bağlamına bakmak gerekiyor. Trabzon’un Fatih Sultan Mehmet tarafından 1461 yılında fethedilmesiyle birlikte Osmanlı topraklarına katılan Gümüşhane’de gümüş madenleri işletmeye açılmıştır. Maden gelirlerinin yarattığı ekonomik canlılık, kentte cami, han ve hamam gibi yapıların inşasına zemin hazırlamış görünüyor. Geçmişte Gümüşhane merkezde gelin hamamı olarak hamam kapatıldığı tespit edilmiş; bunun yanı sıra merkezde hamam evi olarak bir akrabanın evinin kullanılması uygulamasının daha yaygın olduğu bilinmektedir. Bu bilgi, hamamın Gümüşhane’de yalnızca bir yıkanma yeri değil, düğün geleneğinin de parçası olduğuna işaret ediyor. Günümüz Gümüşhane’sinde antik kent, köprü, hamam, manastır ya da kilise gibi 391 adet tescilli taşınmaz kültür varlığı görülmektedir. Kentteki hamam kalıntıları da bu tescilli kültür varlıkları arasında yer alıyor. Geleneksel Türk hamamlarının üç temel bölümden — giyinme, yıkanma ve ısıtma — oluştuğu; hamamın iç merkezinde göbek taşının
